|
Lületaşı
nedir ?
Lületaşı
magnezyum ve silisyum esaslı ana kaya parçalarının
yerin muhtelif derinliklerindeki başkalaşım katmanları
içinde, hidrotermal etkilerle hidratlaşması
sonucunda oluşmuştur. Mikroskopik büyüklükteki
kristalleri düzensiz biçimde bağlanmıştır.
Çok ince gözenekli yumuşak bir dokuya, beyaz ve
beyaza yakın tonlarda bir renge sahiptir. Oluşumunu sağlayan
reaksiyonlar dolayısıyla, her türlü lületaşı
yeraltında ıslak halde bulunur. Lületaşının
toprak içindeyken temizliğini, çıkarıldıktan
sonra da kolay işlenmesini, gözenekli yapısının
tuttuğu bu doğal nem sağlar. Doğrudan veya işlendikten
sonra kurutulan lületaşı, kaybettiği nem oranında
hafifler ve önemli bir direnç kazanır. Eskişehir
ilinin batısında, kuzeydoğusunda ve güneydoğusunda
bulunan, sahalarda, yüzeyle 300 metreyi aşan derinlikler
arasında, içinde dağınık yumrular halinde
lületaşı bulunan başkalaşım katmanlarına
rastlanır. Taşı elde edebilmek için yüzeyden
itibaren dik inen kuyular kazılır.
Toprak
içinde kolayca ayırdedilen başkalaşım
katmanlarına ulaşıldığında, bu katmanı
takip eden yatay tüneller açılarak lületaşı
yumruları aranır. Bazı bölgelerde lületaşı
tabakaları yeraltı suları seviyesinden daha aşağıdadır.
Buralardan lületaşı çıkarabilmek için
önce suyun boşaltılması gerekmektedir. Lületaşı
çıkarılmasında büyük ölçüde
insan gücünden ve uzun yıllar sonucunda kazanılmış
kişisel tecrübelerden ve sezgilerden yararlanılır.
Eskişehir yöresi tarihin en eski çağlarından
beri insanların yaşaması için çok uygun
doğal şartlara sahiptir. Bu uzun geçmişi
incelemek için yapılan arkeolojik çalışmalar
sırasında, lületaşının yaklaşık
beşbin yıl öncesinden bilindiği, daha sonra da
değişik amaçlarla kullanıldığı
tesbit edilmiştir. Fakat lületaşı tütün
içme alışkanlığının yaygınlaşmasından
sonra bütün dünyada tanınmıştır.
Çok
hafif ve gözenekli olan lületaşı kurutulduktan
sonra tekrar neme veya herhangi bir gaza maruz kalırsa bu nemi
veya gazı büyük ölçüde emer, tekrar
kururken de bu nemin veya gazın içindeki artıkları
bünyesinde tutar. Bu temel özelliği dolayısıyla
çok uygun bir pipo malzemesi, aynı zamanda pek çok
sanayi dalında iyi bir absorban, filtre, yalıtım ve
dolgu malzemesidir. Yaklaşık 300 yıldır büyük
ölçüde dünyanın en kıymetli pipolarının
yapımında kullanılan lületaşı,
ilerleyen teknolojiye paralel olarak sanayide vazgeçilmez bir
yardımcı madde haline gelmiştir. Başlangıçta
tamamı ihraç edilen ham lületaşları
Avrupa'da işlenmekteydi. Günümüzde ham lületaşı
ihracı önlenmiş ve tamamının, Cumhuriyet döneminde
yetişmiş Eskişehir'li ustalar tarafından işlenmesi
sağlanmıştır. Zarif narin yapısıyla
tamamen özgün bir malzeme olan lületaşının
artık sadece tütün için araçları
değil, kullanım ve estetik değeri yüksek yepyeni
eserler de üretilmektedir.
Lületaşı İşlemeciliği
Yer
altından çıkarılan lületaşı bünyesindeki
nemi kaybetmediği sürece kolay olarak işlenebilir. Lületaşı
işlemeciliği, yetenek, tecrübe ve sabırlı
bir çalışma gerektiren zor fakat zevkli bir el işçiliğidir.
Özel olarak biçimlendirilmiş bıçaklarla
lületaşı üzerinde her türlü işleme
yapılabilir.
Genellikle ustaların kendilerince hazırlanan
bu bıçakların ve benzeri araçların sayısı
bazen elliye yaklaşır. Uzun süreli çalışmalarda
nemini kaybederek sertleşen taş suya batırılarak
yeniden yumuşatılabilir. Taşın doğal biçimine
en uygun modelinin seçilmesi işletmede esastır. Böylece,
taşın mümkün olan en az fireyle değerlendirilmesi
sağlanır.
Model
konusunda en önemli kaynak gözlem ve ustaların hayal
gücüdür. Tasarlanan biçimde işlenen lületaşı
endirekt ısıyla uzun sürede kurutulur ve çok
ince zımparalanır. Tamamlanan lületaşı
eserler beyazlatılmış ve yeteri kadar ısıtılmış
balmumuna batırılarak cilalanır. Yüzeyden
itibaren sıcak balmumu emdirilmiş lületaşı
eserler ovularak parlatılır. Bu esnada şeffaf krem /
sarı renk alan lületaşı fildişine benzer
bir görüntü kazanır. Bu yüzyılın
başlarında, özellikle, hanımların parça
taşlardan el tornalarında boncuk çekmesiyle başlayan
lületaşı işlemeciliğimiz, Cumhuriyet yıllarından
itibaren çok yönlü olarak gelişmiştir.
Kaynak: Eskişehir Valiliği
|
|
